Rente op studieschuld tóch hoger dan beloofd: het politieke akkoord dat geen stand hield

De kern - ## Hecho - In het coalitieakkoord spraken D66, VVD en CDA af dat er een maximum zou komen op de rente die oud-studenten over hun studielening bij DUO betalen. - Daarmee is de kern van de kwestie niet zozeer een rekenfout als wel een verschuiving van het risico.

In het coalitieakkoord spraken D66, VVD en CDA af dat er een maximum zou komen op de rente die oud-studenten over hun studielening bij DUO betalen. Dat plafond komt er voorlopig niet. Het kabinet komt op die afspraak terug, omdat het handhaven van het maximum veel meer geld kost dan eerder was voorzien. De strekking van de berichtgeving is duidelijk: op de lange termijn gaan oud-studenten tóch meer dan 2,5 procent rente betalen over hun studielening, ondanks de politieke toezegging dat er een bovengrens zou komen.

Daarmee is de kern van de kwestie niet zozeer een rekenfout als wel een verschuiving van het risico. Wat in een regeerakkoord als bescherming van leners werd gepresenteerd, blijkt in de uitvoering een budgettaire verplichting te zijn die het kabinet niet wil of kan dragen. De afspraak werd gemaakt op een moment dat de rente op de kapitaalmarkt nog anders werd ingeschat dan nu het geval is. Zodra de werkelijke kosten zich aandienen, verschuift het vraagstuk van politieke wil naar politieke houdbaarheid.

Context

De studierente is geen abstract begrip. Iedereen met een studieschuld bij DUO betaalt rente over dat bedrag: een percentage aan extra kosten dat jaarlijks bij de schuld wordt opgeteld. Die rente stond jarenlang op nul procent. Vervolgens steeg de rente in januari, en daarmee kwam het onderwerp voor het eerst sinds lange tijd weer bovenaan de agenda te staan bij iedereen die een studieschuld heeft of binnenkort afbetaalt.

Precies daar wringt de politieke afspraak. Een maximum op de studierente is een belofte aan een zeer grote groep huishoudens die vaak nog aan het begin van hun loopbaan staat. Het is ook een belofte die alleen kan worden nagekomen als de overheid het verschil tussen de werkelijke rentelast en het plafond zelf bijlegt. Zolang de rente laag was, viel dat verschil nauwelijks op. Nu de rente is gestegen, wordt dezelfde toezegging opeens een zichtbare post op de begroting. Het kabinet trekt daaruit de conclusie dat de afspraak te duur is geworden.

Belangrijk is wat hier níet is vastgesteld. Er zijn in de beschikbare informatie geen bedragen genoemd voor de totale kosten van het plafond, geen nieuwe rentereeksen per ingangsdatum en geen concrete ingangsdatum waarop een hogere rente zou gaan gelden. Evenmin is bekend of het kabinet een aangepast, lager plafond overweegt, of dat de afspraak in het geheel van tafel gaat. Wie daar nu al bedragen bij wil noemen, vult de leemte met aannames. De enige harde elementen zijn: de coalitieafspraak over een maximum, het terugkomen daarop door het kabinet, de kostenoverschrijding als reden, het gegeven dat de rente in januari is gestegen en de verwachting dat oud-studenten op de lange termijn meer dan 2,5 procent gaan betalen.

Die onzekerheid is zelf onderdeel van het verhaal. Een renteplafond is alleen effectief als leners erop kunnen rekenen bij het maken van hun financiële planning. Wordt de toezegging onderweg ingetrokken of verlaagd, dan verliest niet alleen de maatregel zijn werking, maar ook de geloofwaardigheid van vergelijkbare toezeggingen in de toekomst. Dat raakt direct aan de kern van het stelsel: een studielening is voor veel huishoudens alleen acceptabel omdat de voorwaarden voorspelbaar zijn.

Implicaties

Huishoudens. De directe consequentie is dat een studieschuld duurder kan uitpakken dan waarop is gerekend. Huishoudens die bij het afsluiten van een hypotheek of bij het opstellen van een aflossingsplan zijn uitgegaan van een begrensd rentepercentage, moeten rekening houden met een hogere maandlast over een langere periode. Dat geldt in het bijzonder voor afgestudeerden die nog decennia moeten aflossen: een klein verschil in percentage werkt over die looptijd door in het totale bedrag dat wordt terugbetaald. Voor huishoudens met een smalle buffer betekent dit minder ruimte voor andere verplichtingen, en het versterkt de bestaande spanning tussen een studieschuld en het aanvragen van een hypotheek.

Overheid en politiek. Het kabinet ruilt een politieke belofte in voor budgettaire ruimte. Kortetermijnwinst, maar met een prijs: de maatregel was juist bedoeld om het vertrouwen in het leenstelsel te herstellen. Elke volgende toezegging over studiefinanciering zal voortaan langs die geschiedenis worden gelegd. Wie het plafond wil schrappen of verlagen, zal moeten uitleggen waarom de eerdere berekening niet klopte — en dat debat is onvermijdelijk, ook al zijn de precieze kosten nu niet openbaar gemaakt.

Uitvoering en toezicht. DUO voert uit wat politiek wordt besloten. Een wijziging halverwege betekent aanpassing van systemen, communicatie en voorlichting aan een grote groep leners. Voor een uitvoeringsorganisatie is dat geen technische kwestie maar een bron van klachten en bezwaren, zeker wanneer leners zich beroepen op wat eerder is toegezegd.

Financiële sector. Voor partijen die studieschulden meewegen in kredietbeslissingen — bij hypotheken bijvoorbeeld — verandert de rekenbasis. Zolang onduidelijk is of en waar het plafond komt, is de langetermijnlast van een studieschuld minder goed voorspelbaar. Dat vraagt om voorzichtiger aannames in de beoordeling, niet om nieuwe producten. Voor beleggers is dit geen beurskwestie maar een signaal over de houdbaarheid van langlopende overheidsverplichtingen: een regering die een meerjarige toezegging intrekt zodra de kosten tegenvallen, zegt iets over de ruimte die zij zichzelf in de toekomst toerekent.

Middellange termijn. De komende periode draait het om twee vragen. Ten eerste: komt er alsnog een aangepast maximum, en zo ja, op welk niveau en met welke ingangsdatum? Ten tweede: hoe worden leners geïnformeerd en welke overgangsregeling geldt voor wie al jaren aflost? Zolang die antwoorden ontbreken, is de enige verantwoorde conclusie dat de belofte van een begrenzing niet langer vanzelfsprekend is. Wie een studieschuld heeft, doet er verstandig aan de eigen afloslast opnieuw door te rekenen op basis van een rente boven de 2,5 procent — niet als advies over geld, maar als nuchtere constatering dat het eerder toegezegde plafond niet meer als vast gegeven kan worden beschouwd.

Dat is de kern van deze kwestie: niet de vraag of de rente stijgt, maar of een politieke toezegging over een langlopende verplichting nog iets waard is wanneer de rekening anders uitvalt.