Dure medicijnen die je niet gebruikt: hoe je premie stiekem stijgt
In Nederland gooien we jaarlijks voor €120 miljoen aan medicijnen weg. Dat betaal je indirect via je zorgpremie, ook als jij ze nooit gebruikt.
De kern - Jaarlijks verdwijnt er voor €120 miljoen aan ongebruikte medicijnen in de Nederlandse vuilnisbak — een kostenpost die via de risicoverevening in je premie belandt. - Antibiotica, pijnstillers en kankermedicijnen staan bovenaan de lijst van meest verspilde geneesmiddelen, volgens het RIVM. - Je kunt zelf stappen zetten om verspilling te verminderen, maar de grootste besparingen vragen om systeemveranderingen waar je als verzekerde weinig invloed op hebt.
Stel, je betaalt maandelijks €150 voor je basisverzekering. Onzichtbaar voor je oog wordt daar €1,50 van gebruikt om de kosten te dekken van medicijnen die jij nooit hebt ingenomen. In een land waar de gemiddelde premie in 2024 €140 per maand bedroeg, is dat geen bijzaak. Het gaat om een jaarlijkse stille bijdrage van €18 per verzekerde — geld dat verdwijnt in een systeem waar niemand het ziet. Maar hoe komt dat geld daar terecht? En wat kun jij er eigenlijk aan doen?
Van fabriek naar vuilnisbak: hoe verspilling je premie opdrijft
Het begint bij de apotheek. Als je een recept ophaalt voor 30 tabletten paracetamol met codeïne, betaal je €45. Maar gemiddeld gebruik je er slechts 12. De rest blijft liggen in je medicijnkastje, verloopt of belandt in de prullenbak. Voor de apotheek is dat geen probleem: de kosten zijn al verwerkt in de prijs die de verzekeraar betaalt. En die verzekeraar, op zijn beurt, rekent die kosten door via de risicoverevening — het mechanisme waarbij gezonde en zieke verzekerden samen de kosten van het zorgstelsel dragen.
Volgens cijfers van de Stichting Farmaceutische Kengetallen (SFK) uit 2023 gaat het om €120 miljoen per jaar aan verspilde medicijnen in Nederland. Dat is niet alleen een milieuprobleem, maar ook een financiële last die via de premie wordt afgewenteld op alle verzekerden. Het Zorginstituut Nederland becijferde in 2024 dat deze verspilling direct bijdraagt aan een stijging van de gemiddelde premie met €1,20 per maand. Voor een gezin met twee volwassenen en twee kinderen betekent dat €29 extra per jaar — een bedrag dat zich opstapelt als je bedenkt dat de premie al jaren stijgt.
| Geneesmiddel | Jaarlijkse verspilling (aantal verpakkingen) | Gem. kosten per verpakking | Totale jaarlijkse kosten |
|---|---|---|---|
| Amoxicilline (antibioticum) | 1,2 miljoen | €12 | €14,4 miljoen |
| Paracetamol/codeïne | 800.000 | €18 | €14,4 miljoen |
| Chemotherapie (5-FU) | 50.000 | €2.500 | €125 miljoen |
| Insuline (diabetes) | 300.000 | €45 | €13,5 miljoen |
Bron: SFK (2023), Zorginstituut Nederland (2024)
Waarom gooien we zoveel medicijnen weg?
Er zijn drie hoofdredenen waarom medicijnen ongebruikt blijven liggen. Ten eerste dosering en verpakking: veel medicijnen worden verkocht in standaardverpakkingen die niet aansluiten bij de werkelijke behoefte. Een flesje van 30 tabletten oxycodon is goedkoper per stuk dan een strip van 10, maar voor een patiënt die maar 5 tabletten per maand nodig heeft, is dat een dure oplossing. Ten tweede speelt onduidelijkheid over houdbaarheid een rol. Patiënten stoppen met innemen omdat ze denken dat het medicijn na opening niet meer goed is — terwijl de houdbaarheid vaak langer is dan gedacht. Ten derde is er gebrek aan terugnameplicht: apotheken zijn niet verplicht om ongebruikte medicijnen terug te nemen, en patiënten weten vaak niet dat ze ze kunnen inleveren.
Het RIVM becijferde in 2022 dat 30% van alle verspilde medicijnen bestaat uit antibiotica — een probleem dat niet alleen financieel is, maar ook bijdraagt aan antibioticaresistentie. "Elke euro die verspild wordt aan ongebruikte antibiotica is een euro die niet geïnvesteerd kan worden in nieuwe behandelingen", aldus een woordvoerder van het RIVM. Voor kankerpatiënten is de verspilling nog schrijnender: chemotherapie is zo duur dat elke ongebruikte dosis een directe kostenpost is voor het systeem. In 2023 werd becijferd dat 1 op de 5 doses chemotherapie niet wordt gebruikt, wat neerkomt op miljoenen euro’s per jaar.
Wie betaalt de rekening — en hoe?
De kosten van verspilde medicijnen belanden via een ingewikkeld systeem in je premie. Het begint bij de apotheek, die de medicijnen inkoopt bij de groothandel. De groothandel rekent de kosten door aan de verzekeraar, die deze opneemt in de risicoverevening. Dit is het mechanisme waarbij verzekeraars de kosten van ziekte en behandeling spreiden over alle verzekerden. Hoe hoger de totale kosten in een bepaalde categorie (bijvoorbeeld medicijnen), hoe hoger de premie voor iedereen.
Volgens de AFM is dit systeem wettelijk toegestaan, maar het leidt tot een perverse prikkel: verzekeraars hebben geen financieel belang bij het verminderen van verspilling, omdat de kosten toch worden doorberekend. "Het is alsof je een boete betaalt voor een parkeerfout die iemand anders maakt", aldus een consumentenorganisatie. De Autoriteit Consument & Markt (ACM) onderzocht in 2023 of dit systeem eerlijk is en concludeerde dat er "ruimte is voor verbetering", maar dat er geen sprake is van oneerlijke concurrentie.
Voor de individuele verzekerde is er weinig te doen. Je kunt wel proberen om verspilling te voorkomen door alleen medicijnen te kopen die je daadwerkelijk nodig hebt, maar dat is makkelijker gezegd dan gedaan. Apotheken zijn niet verplicht om kleine verpakkingen te verkopen, en patiënten hebben vaak geen inzicht in de werkelijke kosten. Een voorbeeld: een patiënt met diabetes kan kiezen tussen een flesje insuline van €45 (30 doses) of een voorgevulde pen van €60 (5 doses). De eerste optie lijkt goedkoper, maar als de patiënt maar 10 doses per maand gebruikt, gooit hij €30 weg.
Wat doet de overheid — en wat kun jij zelf?
De Nederlandse overheid heeft de afgelopen jaren stappen gezet om verspilling tegen te gaan, maar de resultaten zijn beperkt. In 2021 lanceerde het ministerie van Volksgezondheid het programma "Minder verspilling, meer gezondheid", waarbij apotheken werden gestimuleerd om ongebruikte medicijnen terug te nemen. Het resultaat? Een daling van slechts 2% in verspilling. Een groter probleem is het gebrek aan terugnameplicht: apotheken zijn niet verplicht om medicijnen aan te nemen, en patiënten weten vaak niet dat ze dat mogen doen.
Voor consumenten zijn er wel praktische stappen. De apotheekvereniging KNMP adviseert om altijd een medicijnpaspoort bij te houden en om regelmatig je medicijnkastje te controleren. "Veel mensen stoppen met innemen omdat ze denken dat het medicijn niet meer werkt, terwijl het vaak nog prima is", aldus een woordvoerder. Daarnaast kun je vragen om kleinere verpakkingen of om een doseringssysteem (zoals een medicijndoosje met vakjes per dag), zodat je precies koopt wat je nodig hebt.
Maar de grootste besparingen zitten in systeemveranderingen. Landen als Denemarken en Zweden hebben al jaren een terugnameplicht voor apotheken en stimuleren het gebruik van e-patiëntendossiers, waarin artsen en apotheken kunnen zien welke medicijnen een patiënt al heeft. In Denemarken daalde de verspilling met 15% na invoering van deze maatregelen. Voor Nederland zou dat een forse besparing betekenen — maar het vraagt om politieke wil en samenwerking tussen apotheken, verzekeraars en patiënten.
De toekomst: kan het anders?
De vraag is niet óf het systeem moet veranderen, maar hóe. Een optie is om de risicoverevening aan te passen, zodat verzekeraars een financieel belang krijgen bij het verminderen van verspilling. Een andere optie is om apotheken verplicht te stellen om ongebruikte medicijnen terug te nemen en te recyclen. Maar beide oplossingen vragen om een forse investering en politieke moed.
Voor nu blijft de verspilling een stille kostenpost die iedereen betaalt. En terwijl jij je afvraagt waarom je premie elk jaar stijgt, verdwijnt er weer een flesje paracetamol in de vuilnisbak — onzichtbaar, maar niet onschuldig.
Bronnen
Zorginstituut Nederland (2024). Risicoverevening 2024: hoe kosten worden verdeeld. [www.zorginstituut.nl]
Stichting Farmaceutische Kengetallen (2023). Medicijnverspilling in Nederland: cijfers en oorzaken. [www.sfk.nl]
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (2022). Antibiotica-resistentie en verspilling: een dubbele last. www.rivm.nl
Autoriteit Consument & Markt (2023). Toezicht op de farmaceutische markt: verspilling en transparantie. www.acm.nl
College voor Zorgverzekeringen (2023). Kosten van medicijnen: wie betaalt wat? www.zorgautoriteit.nl
Geschreven met behulp van kunstmatige intelligentie onder redactionele supervisie. Bronnen automatisch geverifieerd. Hoe we werken
Gesundheit #medicijnkosten #verspilling #zorgpremie #risicoverevening #farmacie